SCADA və PLC əsaslı Avtomatlaşdırma Sistemləri

Müasir su və atıksu obyektlərində proses sabitliyi yalnız mexaniki avadanlıqdan asılı deyil. Əsas fərq yaradan faktor – düzgün qurulmuş SCADA və PLC əsaslı avtomatlaşdırma sistemidir. Bu sistem təkcə “ekranda göstəricilər” deyil: real vaxt idarəetmə, enerji səmərəliliyi, alarm idarəetməsi, tarixi data və operativ qərarvermə üçün platformadır.

Adventa Water yanaşması “quraşdır və unut” deyil. Biz SCADA-nı prosesin bir hissəsi kimi dizayn edirik: ölçmə → control logic → vizuallaşdırma → alarm → raport → optimizasiya.

SCADA Sisteminin Arxitekturası

Düzgün arxitektura sistemin dayanıqlığını, genişlənə bilməsini və servisini asanlaşdırır. Tipik olaraq SCADA 3 səviyyədə qurulur: Field (sensorlar/aktuatorlar), Control (PLC), Supervisory (SCADA + historian + dashboard).

Ən çox rast gəlinən problemlər

SCADA sistemlərində problem adətən “SCADA işləmirdi” deyil. Əsas problem — sistem işləsə belə, operator və mühəndis komandası üçün yanlış data, yanlış alarm və yanlış nəzarət loqikası səbəbindən real fayda verməməsidir.

• Sensor kalibrləmə və data keyfiyyətinin zəif olması
• Alarm flooding: çox siqnal, az informasiya
• Trend və tarixçənin olmaması (historian yoxdur)
• Manual müdaxilənin çoxluğu, operator asılılığı
• PLC logic-in “spaghetti code” olması, servis çətinliyi
• Enerji sərfiyyatının real vaxt izlənməməsi (kWh/m³ görünmür)

Biz nəyi audit edirik?

Bizim audit sadəcə panellərə baxmaq deyil. Məqsəd: prosesin idarə olunma keyfiyyətini ölçmək, riskləri çıxarmaq və modernizasiya üçün konkret plan hazırlamaqdır.

• Field layer: ölçmə nöqtələri, sensor seçimi, kalibrləmə prosedurları
• Control layer: PLC proqram strukturu, interlock/fail-safe loqikası
• Supervisory layer: SCADA ekranları, tag strukturu, historian, raportlar
• Alarm: prioritetləşdirmə, deadband/hysteresis, cavab prosedurları
• Enerji: əsas istehlakçıların monitorinqi, kWh/m³ KPI dizaynı
• Kiber təhlükəsizlik: segmentasiya, rollar, uzaqdan giriş siyasəti

PLC Proqramlaşdırma və Nəzarət Loqikası

PLC proqramlaşdırma yalnız “pompanı işə salmaq” deyil. Yaxşı PLC dizaynı prosesin sabitliyini, enerji sərfiyyatını və avadanlığın ömrünü birbaşa təsir edir. Atıksu təsislərində ən kritik hissələr aerasiya, nasos stansiyaları, kimyəvi dozalama və sludge idarəetməsidir.

Biz PLC tərəfdə bu prinsipləri tətbiq edirik:

Modular struktur: hər proses bloku ayrıca modul kimi dizayn olunur (nasos, blower, dozalama və s.).
Fail-safe: sensor xətası və ya kommunikasiya itkisində sistem təhlükəsiz rejimə keçir.
Interlocks: mexaniki və proses təhlükəsizlik şərtləri logic-də formalizasiya olunur.
Manual override: servis və test üçün idarəolunan manual rejim verilir (audit trail ilə).
PID tuning: xüsusilə DO nəzarəti və dozalama üçün PID parametrləri prosesə uyğun sazlanır.

Tipik optimizasiya nümunəsi

Aerasiya sistemində DO sensorları stabil deyilsə və PID tuning düzgün qurulmayıbsa, blower-lar “hər ehtimala qarşı” yüksək rejimdə işləyir. Bu, enerji sərfini artırır və proses stabilliyini də zəiflədir. DO nəzarəti düzgün qurulduqda, blower rejimi real ehtiyaca uyğun tənzimlənir.

Historian və Data Keyfiyyəti

SCADA-nın əsas dəyəri tarixi data olmadan tam açılmır. Historian (trend/data arxivi) aşağıdakı məqsədlər üçün kritikdir: proses anomaliyalarını analiz etmək, enerji performansını ölçmək, dayanmaların səbəbini tapmaq və reabilitasiya tədbirlərinin effektini sübut etmək.

• KPI-lar: kWh/m³, DO setpoint sabitliyi, pompa start/stop sayı
• Trend analiz: DO, pH, ORP, debi, NH₄/NO₃ (mövcuddursa) trendləri
• Hadisə analizi: alarm → operator reaksiya → nəticə əlaqəsi
• Compliance: raportların avtomatik hazırlanması

Alarm Fəlsəfəsi (ISA-18.2 yanaşması)

Alarm sistemi düzgün qurulmadıqda iki risk yaranır: (1) operatorlar kritik hadisəni gec görür, (2) operator “səs-küyə” alışır və alarm-ları görməzdən gəlir. Buna görə alarm-ların dizaynı texniki auditin ən vacib hissələrindən biridir.

Biz alarm matrix hazırlayırıq və aşağıdakı qaydaları tətbiq edirik:

Prioritetlər: High / Medium / Low – operatorun real vaxt reaksiya ehtiyacına görə.
Deadband & hysteresis: “dalğalanan” ölçmələrdə təkrarlanan alarm-ların qarşısını alır.
Operator response: hər kritik alarm üçün addım-addım reaksiya proseduru.
Flooding control: eyni kök səbəbli alarm-ların qruplaşdırılması və suppression qaydaları.

Hədəf

“Nə qədər çox alarm, o qədər yaxşı” deyil. Hədəf: operator üçün az, amma düzgün alarm-lar.

Enerji Monitorinqi və Optimizasiya

Atıksu təsislərində enerji sərfiyyatının ən böyük hissəsi aerasiya sisteminə düşür. Buna görə enerji optimizasiyası üçün ilk addım real vaxt monitorinqdir: blower-lar, nasoslar, mixers və digər böyük istehlakçılar üzrə kW və kWh ölçülməlidir. Bu data əsasında əsas KPI yaradılır: kWh/m³.

Tipik tədbirlər:

• DO nəzarətinin avtomatlaşdırılması (setpoint scheduling)
• Blower control: VFD tuning və optimal operating zone
• Pompa idarəetməsi: start/stop optimizasiyası, minimum run-time qaydaları
• Report: günlük/aylıq enerji raportu və KPI dashboard

Düzgün qurulmuş SCADA + control logic ilə 15–30% enerji qənaəti mümkün ola bilər (obyektin baz vəziyyətindən asılıdır).

Sənaye Kiber Təhlükəsizlik (OT Security)

SCADA sistemləri OT mühitində işlədiyi üçün klassik IT yanaşması kifayət etmir. Segmentasiya, rollar, audit trail və uzaqdan girişin idarə olunması mütləqdir. Xüsusilə remote access (operator/servis) mövcud olduqda risk artır.

• OT/IT şəbəkə segmentasiyası
• Firewall qaydaları və “least privilege” prinsipi
• VPN + MFA (ikifaktorlu autentifikasiya)
• Role-based access (operator/engineer/admin)
• Backup/restore ssenariləri

Nəticə: Siz nə əldə edirsiniz?

Biz SCADA və avtomatlaşdırma layihələrində yalnız “quraşdırma” deyil, nəticə yönümlü deliverable paketi təqdim edirik.

Arxitektura və Dizayn

• SCADA arxitektura diaqramı
• Tag strukturu və naming konvensiyası
• Historian & dashboard tələbləri

Control & Alarm

• PLC logic sənədləşməsi
• Alarm matrix + prioritetlər
• Interlock/fail-safe qaydaları

Enerji & KPI

• kWh/m³ KPI dizaynı
• Enerji raportları
• Optimizasiya tədbirləri planı

OT Security

• Remote access siyasəti
• Rollar və audit trail
• Backup/restore planı

Mövcud SCADA sisteminizi qiymətləndirək

Sisteminizin data keyfiyyətini, alarm fəlsəfəsini və control logic strukturunu qiymətləndirək. Modernizasiya üçün konkret yol xəritəsi və BoQ hazırlayaq.

Tez-tez verilən suallar (FAQ)

SCADA sistemi nədir? +

SCADA (Supervisory Control and Data Acquisition) sistemi sənaye və atıksu obyektlərində proseslərin real vaxt rejimində monitorinqi və idarə olunması üçün istifadə olunur. SCADA operatora prosesin vəziyyətini görməyə, hadisələrə reaksiya verməyə və data əsasında qərar verməyə imkan verir.

PLC və SCADA arasında fərq nədir? +

PLC (Programmable Logic Controller) prosesin aşağı səviyyəli idarəetməsini icra edir: sensor siqnallarını oxuyur, aktuatorları idarə edir, PID dövrlərini işlədərək real vaxt nəzarəti təmin edir. SCADA isə üst səviyyədə monitorinq, vizuallaşdırma, alarm idarəetməsi, raportlar və historian (tarixi data) funksiyalarını verir.

Mövcud SCADA sistemini dəyişmək vacibdirmi? +

Əgər sistem köhnədir, data qeyri-dəqiqdir, alarm sistemi “flooding” yaradır, uzaqdan nəzarət zəifdir və ya enerji sərfiyyatı izlənmirsə, modernizasiya adətən böyük istismar üstünlüyü və qənaət verir. Çox zaman tam dəyişiklik deyil, mərhələli modernizasiya daha effektlidir.

Atıksu təsisində SCADA modernizasiyası hansı faydaları verir? +

Əsas faydalar: proses sabitliyinin artması, avadanlıq nasazlıqlarının erkən aşkarlanması, operator işinin sadələşməsi, enerji sərfiyyatının optimallaşdırılması, raport və compliance üçün düzgün datanın toplanmasıdır.

Enerji qənaəti real olaraq nə qədər ola bilər? +

Obyektin vəziyyətindən asılıdır. Xüsusilə aerasiya hissəsində DO nəzarəti və blower optimizasiyası ilə 15–30% enerji qənaəti mümkündür. Bunun üçün düzgün ölçmə, düzgün control logic və real vaxt enerji monitorinqi tələb olunur.

Alarm sistemi necə düzgün qurulmalıdır? +

Alarm sistemi prioritetləşdirmə (High/Medium/Low), operator cavab proseduru, deadband/hysteresis və “flooding” əleyhinə qaydalar ilə qurulmalıdır. Məqsəd: kritik hadisələrdə operatorun doğru siqnalı vaxtında görməsi.

Kiber təhlükəsizlik daxil edilirmi? +

Bəli. SCADA/OT mühitində şəbəkə segmentasiyası, istifadəçi rolları, firewall qaydaları və uzaqdan girişin (VPN/MFA) təhlükəsiz qurulması əsas tələblərdir. Modernizasiya planına bu hissə daxil edilir.